دلایل گرانی روغن موتور؛ از مشکلات توزیع تا فروش اجباری
به گزارش خبرنگار مهر، خرید روغن موتور به سادگی انتخاب یک برند یا گرید مناسب نیست. بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که قیمت‌های متفاوت، نگرانی از کمبود کالا و شرایط نامناسب تأمین، خرید این کالای ضروری را به تجربه‌ای پرهزینه و دشوار تبدیل کرده است.
فروشندگان بازار از قیمت‌هایی صحبت می‌کنند که با انتظارات خریداران فاصله زیادی دارد. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده‌ای که به دنبال تعویض روغن است، نمی‌تواند این هزینه را به تعویق بیندازد؛ زیرا استفاده از روغن نامناسب یا تأخیر در تعویض آن ممکن است به موتور خودرو آسیب بزند.
نوسانات قیمت و فشار بر رانندگان
تحقیقات نشان می‌دهد روغن موتورهای چهارلیتری در بازار آزاد با قیمت‌های متفاوتی عرضه می‌شوند. به عنوان مثال، قیمت روغن موتور بهران رانا ۲۰W-۵۰ حدود ۳ میلیون و ۱۹۰ هزار تومان، روغن موتور کاسپین ۱۰W-۴۰ حدود ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان و روغن کاسترول GTX ۲۰W-۵۰ حدود ۵ میلیون تومان است.
این تفاوت قیمت‌ها مقایسه را برای خریداران دشوار می‌کند. عوامل مختلفی مانند حجم بسته‌بندی، کیفیت و مشخصات فنی روغن بر قیمت تأثیرگذارند. اما وقتی یک محصول در فروشگاه‌های مختلف با قیمت‌های متفاوت عرضه می‌شود، مصرف‌کننده به اطلاعات شفاف‌تری نیاز دارد.
گزارش‌های اخیر از بازار نیز نشان‌دهنده کاهش عرضه و افزایش قیمت‌ها بوده است. به گفته رئیس اتحادیه روغن موتور مشهد، قیمت‌ها در بازار آزاد ۵۰ درصد افزایش یافته و کاهش عرضه نیز مشاهده شده است. این مسائل نشان می‌دهد که نابسامانی بازار به رفتار فروشندگان محدود نمی‌شود و شرایط تولید و توزیع نیز باید بررسی شود.
فروش اجباری و بار مالی بر مصرف‌کننده
یکی از گلایه‌های اصلی فعالان بازار، فروش اجباری کالاها به توزیع‌کنندگان است؛ روشی که به گفته فروشندگان، امکان خرید مستقل کالاهای پرتقاضا را محدود می‌کند.
یک فروشنده بیان می‌کند: «در هر کارتن روغن، شش عدد روغن وجود دارد، اما برای دریافت آن باید فیلترهای جانبی نیز خریداری کنیم و این باعث می‌شود که فروشنده کالاهایی را بخرد که ممکن است کمتر مورد تقاضا باشند.»
این رویه فشار مالی بر فروشندگان ایجاد می‌کند و ممکن است هزینه‌های اضافی به قیمت نهایی روغن یا سایر اقلام منتقل شود. به این ترتیب، مصرف‌کننده‌ای که تنها به یک روغن موتور نیاز دارد، به طور غیرمستقیم هزینه‌های اختلال در شبکه توزیع را می‌پردازد.
علاوه بر این، برخی توزیع‌کنندگان برای دریافت روغن‌های پرتقاضا مجبور به خرید محصولات کم‌تقاضا یا نزدیک به تاریخ انقضا می‌شوند.
فاکتورهای غیررسمی و شفافیت
در کنار فروش اجباری، مواردی از دریافت فاکتورهای غیررسمی نیز وجود دارد. عدم ثبت درست اسناد خرید و فروش، پیگیری قیمت‌ها و تشخیص محل تخلف را دشوار می‌کند.
مسئله فراتر از تخلف یک فروشگاه است؛ نبود شفافیت می‌تواند نظارت بر زنجیره تأمین را محدود کند. اگر مشخص نباشد کالا با چه قیمتی خریداری شده، تشخیص منشأ اختلاف قیمت دشوار خواهد بود.
طبق ماده ۶۴ قانون نظام صنفی، فروش اجباری می‌تواند مشمول برخورد قانونی شود و این مسئله تنها یک اختلاف تجاری نیست.
نظارت و راهکارهای پیشنهادی
مسئولان سازمان حمایت بر اهمیت نظارت و برخورد با تخلفات تأکید کرده‌اند. این سازمان اعلام کرده که مجوزی برای افزایش قیمت روغن موتور صادر نکرده، اما در گزارش‌های بعدی از مجوز افزایش قیمت ۲۵ درصدی خبر داده شده است.
در موضوع فروش اجباری نیز تأکید شده که در صورت ارائه مستندات، با متخلفان برخورد خواهد شد. اجرای مؤثر قانون پایانه‌های فروشگاهی و صدور صورتحساب الکترونیکی می‌تواند شفافیت را افزایش دهد.
با این حال، نظارت مؤثر نیازمند بررسی نحوه تخصیص کالا، میزان عرضه تولیدکنندگان و شرایط فروش به توزیع‌کنندگان است.
بازار روغن موتور به گونه‌ای است که مصرف‌کننده نمی‌تواند خرید آن را به تعویق بیندازد. بنابراین، ساماندهی این بازار نیازمند اقدامات فراتر از اعلام قیمت‌ها و بازرسی‌های مقطعی است؛ دسترسی منظم به کالا، صدور فاکتور معتبر و امکان خرید بدون تحمیل اقلام غیرضروری بخشی از حقوق خریدار است.
تا زمانی که زنجیره تأمین و قیمت‌گذاری شفاف نباشد، هزینه‌های بی‌نظمی از تولیدکننده به توزیع‌کننده و در نهایت به مصرف‌کننده منتقل خواهد شد؛ مصرف‌کننده‌ای که در این زنجیره نه قدرت تعیین شرایط خرید دارد و نه می‌تواند از خرید سرویس ضروری خود چشم‌پوشی کند.