داراییهای بلوکهشده ایران؛ گره اصلی تفاهم تهران و واشنگتن
آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران به یکی از حساسترین محورهای تفاهم اخیر تهران و واشنگتن تبدیل شده؛ موضوعی که هم برای اقتصاد ایران اهمیت حیاتی دارد و هم در آمریکا به بحثی پرهزینه و جنجالی بدل شده است. در حالی که دونالد ترامپ از محدود شدن مصرف این منابع به خرید غذا و دارو سخن میگوید، تهران این روایت را نمیپذیرد و همین اختلاف، ابهامها درباره جزئیات توافق را افزایش داده است.
داراییهای بلوکهشده ایران؛ گره اصلی تفاهم تهران و واشنگتن
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرده است که ایران فقط میتواند از وجوه آزادشده از حسابهای مسدودشده خود برای خرید مواد غذایی و تجهیزات پزشکی از ایالات متحده استفاده کند. این اظهارات در حالی مطرح شده که مقامهای دو طرف از پیشرفت در مذاکرات مرتبط با صلح سخن میگویند، اما همزمان بر سر جزئیات برخی مفاد کلیدی، از جمله نحوه استفاده از منابع مالی آزادشده، اختلافنظر دارند.
به گزارش بلومبرگ، ایران با این ادعای ترامپ مخالفت کرده و آن را نمونهای تازه از روایتهای متناقض تهران و واشنگتن درباره موضوعات اصلی مذاکره دانسته است. این اختلاف فقط به نحوه مصرف داراییها محدود نمیشود و در مواردی مانند وضعیت بازرسیهای هستهای نیز دو طرف روایتهای متفاوتی ارائه کردهاند.
بلومبرگ در گزارش خود، بند مربوط به آزادسازی داراییهای ایران را یکی از حساسترین و پرهزینهترین بخشهای تفاهمنامه اخیر میان دو کشور توصیف میکند؛ بندی که پس از سالها تحریم، فشار اقتصادی و بلوکه ماندن میلیاردها دلار از منابع مالی ایران، اکنون به یکی از شروط مهم پایان جنگ سهماهه میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، جنگی که از ماه مارس آغاز شد و سه ماه ادامه داشت، با محدود کردن دسترسی بازارهای جهانی به نفت، گاز و کود شیمیایی، تهدیدی جدی برای اقتصاد جهان ایجاد کرد. در نهایت، دو طرف در ۱۷ ژوئن به یک تفاهمنامه ۱۴ مادهای دست یافتند که بر اساس آن، آمریکا متعهد شده است دسترسی کامل ایران به داراییهای مسدودشده خود را تسهیل کند.
با این حال، اجرای این تعهد در آمریکا به یک موضوع جنجالی تبدیل شده است. بلومبرگ مینویسد این بند، موجی از انتقادها علیه ترامپ به راه انداخته و حتی برخی از متحدان جمهوریخواه او نیز نسبت به این اقدام موضع انتقادی گرفتهاند. منتقدان در آمریکا معتقدند کاهش فشار اقتصادی بر ایران میتواند منابع بیشتری در اختیار تهران قرار دهد.
ابهام بر سر دامنه داراییهای آزادشده
یکی از مهمترین پرسشها این است که تعهد واشنگتن دقیقاً شامل چه منابعی میشود. هنوز مشخص نیست که این تعهد صرفاً ناظر بر داراییهای مسدودشده ایران در داخل آمریکا است یا منابع بلوکهشده در سایر کشورها را نیز دربرمیگیرد.
داراییهای ایران در آمریکا که بخش عمده آن پس از انقلاب ۱۹۷۹ و بحران گروگانگیری توقیف شد، پس از دههها مناقشه حقوقی و توافق الجزایر، اکنون به حدود دو میلیارد دلار کاهش یافته است. اما در خارج از آمریکا، برآوردها بسیار گستردهتر است. بلومبرگ ارزش این منابع را بین ۲۴ میلیارد تا بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار اعلام میکند؛ داراییهایی که بخش عمده آن از محل صادرات نفت و گاز ایران به دست آمده است.
چرا این منابع برای ایران حیاتی است؟
اهمیت این داراییها برای اقتصاد ایران بسیار فراتر از یک گشایش مالی مقطعی است. بر اساس دادههای دولت استرالیا که بلومبرگ به آن استناد کرده، درآمدهای نفت و گاز حدود ۳۰ تا ۴۵ درصد بودجه دولت ایران را تشکیل میدهد. با این حال، تحریمهای مالی آمریکا و نقش دلار در نظام مالی جهانی باعث شده بخش زیادی از این درآمدها در حسابهای خارجی باقی بماند و بانکها نیز از ترس محروم شدن از بازار آمریکا، از انتقال آن به ایران خودداری کنند.
بلومبرگ تأکید میکند که آزادسازی این منابع برای اقتصادی که پیش از جنگ هم با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی، رشد ضعیف و بحران ارزی روبهرو بود، اهمیتی حیاتی دارد. این گزارش میافزاید که بحران اقتصادی ایران پیش از شروع جنگ نیز تشدید شده بود و افت ارزش ریال در ماه دسامبر به اعتراضات گسترده منجر شد.
در ادامه، جنگ اخیر نیز فشار مضاعفی بر اقتصاد وارد کرد. به نوشته این رسانه، حملات آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای ایران و همچنین محاصره دریایی اعمالشده از سوی واشنگتن، صادرات ایران را با اختلال جدی مواجه کرد؛ بهگونهای که تولید نفت خام ایران در ماه مه به پایینترین سطح خود در پنج سال گذشته رسید.
در چنین شرایطی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده میتواند برای ایران فقط به معنای دسترسی به پولهای مسدودشده نباشد، بلکه ابزاری برای بازسازی اقتصادی و جبران بخشی از خسارتهای ناشی از جنگ محسوب شود.
چرا این موضوع در آمریکا جنجالی شده است؟
آزادسازی منابع مالی ایران در فضای سیاسی آمریکا همچنان یک موضوع بسیار حساس است. بلومبرگ مینویسد طیفهای تندرو در هر دو حزب جمهوریخواه و دموکرات بر این باورند که کاهش فشار اقتصادی بر ایران میتواند به تقویت توان مالی تهران در حوزههای مختلف منجر شود.
این رسانه یادآوری میکند که در سال ۲۰۱۶ نیز باراک اوباما به دلیل انتقال ۴۰۰ میلیون دلار به ایران با انتقادهای شدید مواجه شد. همچنین طرح دولت جو بایدن برای آزادسازی شش میلیارد دلار از داراییهای ایران، پس از حملات هفتم اکتبر متوقف شد.
نکته قابل توجه اینجاست که ترامپ که سالها توافق هستهای ۲۰۱۵ را به دلیل اعطای امتیازهای مالی به ایران مورد انتقاد قرار میداد، اکنون خود ناچار شده از آزادسازی این داراییها دفاع کند. او استدلال میکند که اگر آمریکا از بازگرداندن این منابع خودداری کند، ممکن است اعتماد جهانی به امنیت سرمایهگذاری مبتنی بر دلار آسیب ببیند.
با این حال، منتقدانی مانند سناتور تد کروز همچنان معتقدند تخصیص میلیاردها دلار به ایران یک اشتباه راهبردی است و میتواند پیامدهای گستردهای برای منافع آمریکا داشته باشد.
نکات کلیدی
- ترامپ گفته ایران فقط میتواند از منابع آزادشده برای خرید غذا و تجهیزات پزشکی از آمریکا استفاده کند.
- ایران این روایت را رد کرده و آن را بخشی از اختلافنظرهای موجود با واشنگتن دانسته است.
- بلومبرگ آزادسازی این داراییها را یکی از حساسترین بندهای تفاهم اخیر میان دو کشور توصیف کرده است.
- هنوز روشن نیست تعهد آمریکا فقط شامل داراییهای داخل خاک آمریکا است یا منابع مسدودشده در سایر کشورها را هم دربرمیگیرد.
- برآورد داراییهای ایران در خارج از آمریکا بین ۲۴ تا بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار اعلام شده است.
- اقتصاد ایران به دلیل تورم، افت ارزش ریال، بحران ارزی و آسیبهای جنگ به این منابع نیاز حیاتی دارد.
- در آمریکا، این موضوع به یکی از چالشبرانگیزترین پروندههای سیاسی برای ترامپ تبدیل شده است.
جدول جمعبندی
| محور | توضیح |
|---|---|
| موضع ترامپ | مصرف منابع آزادشده فقط برای غذا و دارو |
| موضع ایران | مخالفت با روایت آمریکا درباره محدودیت مصرف |
| اهمیت موضوع | یکی از اصلیترین بندهای تفاهم تهران و واشنگتن |
| ارزش داراییها در آمریکا | حدود ۲ میلیارد دلار |
| ارزش داراییها در خارج از آمریکا | بین ۲۴ تا بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار |
| اثر بر ایران | کمک به کاهش فشار اقتصادی و بازسازی پس از جنگ |
| اثر در آمریکا | افزایش فشار سیاسی و انتقاد از ترامپ |
جمعبندی
پرونده آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران، فقط یک موضوع مالی نیست؛ بلکه به نقطه تلاقی اقتصاد، دیپلماسی و منازعه سیاسی میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. برای ایران، این منابع میتواند نقش مهمی در عبور از فشارهای اقتصادی و جبران خسارتهای جنگ داشته باشد؛ اما در آمریکا، همین تصمیم به یکی از پرهزینهترین و مناقشهبرانگیزترین مسائل سیاسی برای دولت ترامپ بدل شده است. همین دوگانگی، آینده اجرای این بند از تفاهم اخیر را همچنان در هالهای از ابهام قرار داده است.
